Dyspareunia – przyczyny, objawy i skuteczne metody leczenia bólu podczas stosunku
Dyspareunia to przewlekły ból w okolicach żeńskich narządów płciowych podczas stosunku, który może pojawić się przed, w trakcie lub po współżyciu. Ten dyskomfort znacząco obniża jakość życia seksualnego, wpływa negatywnie na relacje partnerskie oraz stan psychiczny kobiety.
W artykule wyjaśniamy różne formy dyspareunii, jej przyczyny, metody diagnostyki oraz skuteczne terapie, w tym fizjoterapię uroginekologiczną, farmakoterapię i wsparcie psychologiczne.
Dyspareunię dzielimy na dwie formy:
- powierzchowną – ból odczuwany w okolicy wejścia do pochwy lub na sromie,
- głęboką – dotyczący struktur miednicy mniejszej i głębszych partii pochwy.
Przyczyny bólu są zróżnicowane i obejmują m.in.:
- zaburzenia napięcia mięśni dna miednicy,
- niedostateczne nawilżenie pochwy,
- zmiany hormonalne, szczególnie w okresie menopauzy,
- infekcje oraz stany zapalne narządów płciowych,
- czynniki psychospołeczne, takie jak stres czy trauma.
Fizjoterapia uroginekologiczna skupia się na:
- redukcji napięcia mięśniowego,
- terapii blizn i masażach tkanek miękkich,
- ćwiczeniach oddechowych i relaksacyjnych,
- poprawie ukrwienia i kontroli mięśni dna miednicy,
- edukacji pacjentki w zakresie przyczyn problemu oraz higieny intymnej.
Diagnostyka opiera się na:
- szczegółowym wywiadzie medycznym i seksualnym,
- badaniu ginekologicznym,
- testach takich jak test wacikowy na wulwodynię,
- współpracy interdyscyplinarnej (ginekolog, fizjoterapeuta, psycholog lub seksuolog),
- badaniach obrazowych, np. ultrasonografii, rezonansie magnetycznym czy laparoskopii.
Objawy dyspareunii obejmują ból o różnorodnym charakterze, np. pieczenie, swędzenie, kłucie czy pulsowanie, pojawiający się przed, podczas lub po stosunku. Zazwyczaj towarzyszy temu napięcie mięśni dna miednicy oraz bolesność pochwy czy sromu.
Ból powierzchowny (entry dyspareunia) występuje przy próbie penetracji, objawiając się pieczeniem i kłuciem w okolicy wejścia do pochwy i sromu. Najczęstsze przyczyny to:
- niedostateczne nawilżenie skutkujące mikrourazami,
- infekcje,
- blizny po porodzie,
- nadmierne napięcie mięśni dna miednicy (waginizm).
Leczenie tej formy koncentruje się na:
- łagodzeniu stanów zapalnych,
- poprawie nawilżenia,
- rozluźnianiu mięśni dna miednicy,
- stosowaniu kremów nawilżających i hormonów miejscowych,
- edukacji higieny i technik relaksacyjnych.
Głębokie bóle (deep dyspareunia) dotyczą głębszych partii miednicy i są często związane z chorobami narządów rodnych, takimi jak:
- endometrioza,
- torbiele jajników,
- mięśniaki macicy,
- blizny pooperacyjne,
- przewlekłe zespoły bólowe i napięcie mięśni dna miednicy.
Diagnostyka głębokiej dyspareunii wymaga często badań obrazowych oraz leczenia zespołowego.
Leczenie obejmuje:
- fizjoterapię (ultradźwięki, laseroterapia, terapia manualna),
- farmakoterapię (niesteroidowe leki przeciwzapalne, leki przeciwdepresyjne, hormonalna terapia miejscowa),
- dobór odpowiednich pozycji seksualnych zmniejszających ból,
- w niektórych przypadkach leczenie chirurgiczne.
Przyczyny dyspareunii obejmują czynniki anatomiczne, hormonalne, infekcyjne i psychologiczne:
- anatomiczne: nadmierne napięcie mięśni dna miednicy, retrowersja macicy, blizny, wypadanie narządów miednicy,
- hormonalne: atroficzne zmiany pochwy po menopauzie, suchość związana ze stresem, laktacją lub lekami,
- infekcyjne: zapalenia pochwy, sromu, pęcherza, choroby przenoszone drogą płciową,
- psychologiczne: stres, lęk, trauma seksualna, zaburzenia napięcia mięśniowego, problemy w relacjach.
Dyspareunia może mieć charakter:
- pierwotny – występujący od początku współżycia,
- wtórny – pojawiający się po okresie bez dolegliwości, często po urazach, infekcjach lub zmianach hormonalnych.
Diagnostyka zawiera ocenę szczegółowego wywiadu uwzględniającego lokalizację, czas trwania i natężenie bólu oraz badanie ginekologiczne z testem wacikowym. W razie potrzeby stosuje się badania dodatkowe oraz konsultacje psychologiczne.
Fizjoterapia uroginekologiczna jest podstawowym elementem leczenia:
- ocena napięcia mięśni dna miednicy,
- masaże tkanek miękkich i terapia blizn,
- ćwiczenia rozluźniające, oddechowe i relaksacyjne,
- technikę biofeedbacku dla zwiększenia świadomości ciała oraz kontroli mięśni,
- edukację w zakresie przyczyn bólu i zasad higieny intymnej.
Farmakoterapia dobierana jest indywidualnie i może obejmować:
- niesteroidowe leki przeciwzapalne,
- leki przeciwdepresyjne przy bólu neuropatycznym,
- miejscowe preparaty z lidokainą zmniejszające nadwrażliwość,
- terapię estrogenową miejscową na suchość i atrofię pochwy,
- leki przeciwbakteryjne lub przeciwgrzybicze na infekcje,
- zastrzyki botulinowe rozluźniające mięśnie.
Terapie psychologiczne, w szczególności poznawczo-behawioralne, pomagają:
- zmniejszyć lęk i stres,
- poprawić komfort seksualny,
- wzmacniać relacje partnerskie,
- oraz leczyć traumy seksualne (np. terapia EMDR).
Wsparcie psychologiczne może odbywać się:
- indywidualnie,
- partnersko,
- w grupach wsparcia,
- z udziałem interdyscyplinarnego zespołu.
Leczenie chirurgiczne bywa konieczne, gdy inne metody zawiodą i obejmuje:
- rekonstrukcję tkanek krocza,
- usunięcie torbieli lub zrostów.
Podczas stosunku warto stosować lubrykanty i środki nawilżające, zwłaszcza na bazie wody, które zmniejszają tarcie i chronią przed mikrourazami. To szczególnie ważne dla kobiet po menopauzie lub z niedoborem estrogenów.
Profilaktyka dyspareunii to przede wszystkim:
- dbałość o higienę intymną,
- regularna aktywność fizyczna,
- ograniczenie stresu,
- edukacja seksualna pozwalająca lepiej poznać ciało i zapobiega suchości pochwy,
- otwarta komunikacja w związku,
- regularna fizjoterapia wraz z technikami relaksacyjnymi.
Wczesne leczenie infekcji i zaburzeń hormonalnych znacząco zmniejsza ryzyko rozwoju przewlekłego bólu. Rokowanie jest dobre, jeśli prawidłowo ustali się przyczynę i wdroży adekwatną terapię.
Dyspareunia negatywnie wpływa na życie seksualne i samopoczucie psychiczne kobiet, ale wsparcie zespołu specjalistów oraz połączenie terapii fizycznej i psychologicznej znacząco zwiększają szanse na poprawę komfortu i jakości życia.